BADANIA
Majątek Dylewo. Dzieje i niezrealizowane plany rozbudowy pałacu w świetle źródeł i pomiarów inwentaryzacyjnych.
Więcej
Ukryj
1
Politechnika Warszawska, Wydział Architektury
Data nadesłania: 09-06-2025
Data akceptacji: 31-08-2025
Data publikacji: 12-12-2025
Studia 2025;8:150-202
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Drugi artykuł z cyklu poświęconego elementom założenia dworsko-parkowego w Dylewie ma na celu opisanie dziejów i planów rozbudowy pałacu. Pochodzący z lat 50. XIX w. budynek został rozbudowany w początkach XX w. z inicjatywy ówczesnego właściciela, kolekcjonera dzieł sztuki Franza Rose. Śmierć inwestora w 1912 r. przerwała prace budowlane, a pierwotna dokumentacja projektowa prawdopodobnie spłonęła w pożarze w 1945 r. Do czasów obecnych przetrwały jedynie zniekształcone ryzality boczne. Badania przeprowadzone w 2002 r. przez zespół archeologów w zawalonych piwnicach centralnej części dworu zaowocowały m. in. odkryciem destruktów rzeźb cenionego włoskiego twórcy Adolfo Wildta, wchodzących w skład dawnej kolekcji.
Artykuł służy zaprezentowaniu sporządzonej dokumentacji inwentaryzacyjnej i rezultatów badań nad przekształceniami obiektu oraz przeanalizowaniu hipotezy polegającej na założeniu, że stan sprzed 1945 r. nie stanowił zamierzonej formy docelowej, a na podstawie pomiarów i badań jest możliwe stosunkowo wierne zrekonstruowanie zarówno wyglądu z okresu międzywojennego jak i niezrealizowanej, ostatecznej wizji architektonicznej pałacu. Prześledzono również ewentualne związki finalnego kształtu rezydencji z ideami zyskującymi na znaczeniu w Niemczech w początkach XX w.
Dzięki zestawieniu danych pomiarowych z fotografiami i rysunkami archiwalnymi zrekonstruowano wygląd dworu sprzed spalenia. Autorzy dotarli do oryginalnych planów architektonicznych galerii sztuki z 1910 r. przechowywanych w archiwach Vorarlberg Museum w Bregencji i na tej podstawie stworzyli cyfrowy model pawilonu. W wyniku przeprowadzonej analizy porównawczej wybranych dworów i pałaców na terenach Prus Wschodnich oraz badań innych projektów architekta - autora przebudowy zrekonstruowano hipotetyczną, docelową formę rezydencji. Na bazie badań i rekonstrukcji sporządzono zestawienie kolejnych faz budowlanych.
Przeprowadzone pomiary i badania rozszerzyły rozumienie roli pałacu jako głównej dominanty docelowego układu przestrzennego majątku. Uzupełniono luki w wiedzy dotyczącej projektantów – autorów rozbudowy. Odtworzono kształt budynku sprzed pożaru w 1945 r. Przedstawiono również wiarygodną formę rozbudowy i nadbudowy pałacu, inwestycji nieukończonej, zarzuconej w 1912 r. po śmierci inwestora, realizacji dającej szansę na przekształcenie prowincjonalnego dworu w ośrodek znaczący dla kultury europejskiej. Dokonano analizy rekonstrukcji pałacu na tle tendencji zachodzących w tym okresie na obszarze niemieckiego kręgu kulturowego oraz wyjaśniono przyczynę uderzającego braku spójności stylistycznej, widocznego w docelowej architekturze rezydencji. Wyniki badań zdecydowanie wykroczyły poza wczesne oczekiwania autorów, potwierdzając postawione tezy w stopniu większym, niż było to pierwotnie spodziewane.
PODZIĘKOWANIA
Podziękowania dla dr hab. inż. arch. Krzysztofa Koszewskiego, Dziekana Wydziału Architektury PW za wsparcie finansowe wyjazdu inwentaryzacyjno-badawczego do miejscowości Dylewo w sierpniu 2024 r.
REFERENCJE (23)
1.
Bilder von der Lütticher Weltausstellung 1905, „Architektonische Rundschau”, 1906, s. 9.
2.
Dłuska Angelika, W poszukiwaniu parkowych rzeźb z Dylewa, „Ad Rem: Kwartalnik Akademicki”, 2008, nr 2–3, s. 16–18.
3.
Dohna Ursula zu, Gärten und Parke in Ostpreussen. 400 Jahre Gartenkunst, Herford 1993.
4.
Ehrenberg Hermann, Deutsche Malerei und Plastik von 1350–1450. Neue Beiträ ge zu ihrer Kenntnis aus dem ehemaligen Deutschordensgebiet, Bonn und Leipzig 1920.
5.
Friedberg Sibylle, Kunst in Döhlau, „Osteroder Zeitung”, 1981, nr 56, s. 455–472.
6.
Hardecki Piotr, Krawiec Iwona, Majątek Dylewo — wstęp do badań. Dzieje kościoła filialnego pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w świetle źródeł i pomiarów inwentaryzacyjnych, „Studia do Dziejów Architektury i Urbanistyki w Polsce”, 2024, tom 7, s. 204–243.
7.
Hryńczuk Jan, Estetyka fin de siecle’u w Niemczech i Austrii, Katowice 1974.
8.
Jackiewicz-Garniec Małgorzata, Garniec Mirosław, Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 2001.
9.
Jaworski Piotr, Muszyńska Monika, Paczyńska Karolina, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych przeprowadzonych w 2002 w Dylewie, gmina Grunwald, województwo warmińsko mazurskie, „Światowid”, 2003, 5 (46)/Fasc.B, s. 255–260.
10.
Josef Huber-Feldkirch 1858–1932, katalog wystawy, Vorarlberger Landesmuseum, Bregenz 1978.
11.
von Lorck Carl E.L., Landschlösser und Gutshäuser in Ost- und Westpreußen, Weidlich, Frankfurt/Main 1965.
12.
Mikocki Tomasz, Rzeźby z kolekcji von Rose w Döhlau, I: pierwsza wizyta w Dylewie, „Światowit”, 2001, 3 (44)/Fasc.B., s. 167–180.
13.
Mikocki Tomasz, Rzeźby z kolekcji von Rose w Döhlau, II: druga wizyta w Dylewie, „Światowit”, 2003, 5 (46)/Fasc.B., s. 201–206.
14.
Mikocki Tomasz, Rzeźby z kolekcji von Rose w Döhlau, III: trzecia wizyta w Dylewie. Wykopaliska, „Światowit”, 2006–2008, 7 (48)/Fasc.B., s. 197–223.
15.
Möllenberg Walter, Das Majorat Döhlau. Geschichte der Begüterung, Königsberg 1912.
16.
Montella Marco, Milano Porta Venezia — La fontana che non ha mai visto l’acqua e che pochissimi conoscono,
https://blog.urbanfi le.org/2014/07/21/zona-porta-venezia-la-fontana-chenon-ha-mai-visto-lacqua-e-che-pochissimi-conoscono/ [dostęp: 16.03.2025].
17.
Mosse George L., Kryzys ideologii niemieckiej. Rodowód intelektualny Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1972.
18.
Rose Hans, Das Majorat Döhlau um 1900, „Osteroder Zeitung”, 1973, nr 39, s. 604–609.
19.
Störtkuhl Beate, Modernizm na Śląsku 1900–1939. Architektura i polityka, Wrocław 2018.
20.
Störtkuhl Beate, Między nostalgią za małą ojczyzną a typizacją — koncepcje architektury regionalnej w pierwszych dekadach XX wieku, [w:] Architektura regionalna. Rzeczywista potrzeba czy iluzja? O budowaniu zgodnie z tradycją i krajobrazem, Warszawa 2022, s. 113–126.
21.
Welzbacher Christian, Die Staatsarchitektur der Weimarer Republik, Berlin 2006.
22.
Wildt. L’anima e le forme, praca zbiorowa pod redakcją Paoli Moli, Mediolan 2012.
23.
Zwierowicz Marzena, Dylewo. Podzwonne dla parku..., dla majątku..., dla Dylewa., „Borussia”, 2004, R. 14, nr 33–34, s. 103–111.